Katwijks Museum

Historische Peutingerkaart in Katwijks Museum

Historische Peutingerkaart in Katwijks Museum

'Katwijk was in Romeinse tijd meer dan alleen Brittenburg'

Met de nodige schroom heeft het bestuur de gemeente en het SNS-Fonds om een bijdrage gevraagd’, zegt voorzitter Hans Schonenberg van het Katwijks Museum haast met schaamroden kaken. Het verzoek had succes, omdat beide donateurs ook wel doorhadden dat het om iets heel bijzonders ging. Het gebeurt namelijk niet dagelijks dat je de kans krijgt om een Tabula Peutingeriana te kopen.

Het Katwijks Museum heeft het afgelopen jaar al z’n geld gestoken in de uitbreiding en inrichting. Er was daarom geen budget meer voor ‘onverwachte’ aankopen. En soms doen zich die voor, zoals met de Tabula Peutingeriana, beter bekend als de Peutingerkaart. De kaart was in Nederland én te koop, maar er waren ook buitenlandse kapers op de kust. Gezien de bijzondere waarde van de kaart, met name ook voor Katwijk en Valkenburg, wilde het museum deze unieke kans niet voorbij laten gaan. Daarom werden de gemeente en het SNS-Fonds benaderd. ‘Die zijn ons altijd al zeer ter wille geweest’, benadrukt de voorzitter.

Peutinger
Die kaart is vernoemd naar de geleerde en monnik Konrad Peutinger (1465-1547), die de originele Romeinse kaart in 1508 erfde en daar kopieën van maakte. Het origineel, die uit elf delen bestond, 7 meter lang was en 34 centimeter breed, wordt als verloren beschouwd. In ieder geval weet niemand waar die is. Van de originele kopieën zijn wel exemplaren bewaard gebleven en daar zijn later gravures van gemaakt.
De kaart was inmiddels verkleind tot 8 bladen en werden in grote boeken gebonden. Van de originele koperplaat zijn in 1618 en 1624 herdrukken gemaakt, en daarvan is er nu één in bezit van het Katwijks Museum. ‘Het is niet duidelijk om welke druk het gaat’, zegt historicus Dirk Parlevliet, die maandagmiddag na de officiële overdracht de kaart toelicht. Hij is van plan dat nog verder uit te zoeken door de kaart te vergelijken met andere exemplaren die nog overgebleven zijn. Hij benadrukt dat het om een uniek en uitzonderlijk exemplaar gaat van de Peutingerkaart, vooral ook omdat die compleet is.

Metrokaart
De kaart geeft een beeld van de Romeinse wereld, ten tijde van keizer Augustus (27 vChr.-14 nChr.). Die liep vanaf de Noordzee, bij het toenmalige Lugduno - zo goed als zeker de eerste vermelding is van fort Brittenburg - tot aan de Ganges in India. Op die vroegst bekende kaart van Europa ziet de wereld er niet uit zoals die daadwerkelijk was. Het Romeinse Rijk wordt op de kaart afgebeeld als een langgerekt lint van wegen, rivieren en steden zonder een natuurgetrouwe projectie van de werkelijkheid. Het diende als een wegenkaart die kon worden uitgerold tot het deel wat men nodig had. De schematische weergaven doet eerder denken aan de kaarten van de metrolijnen in bijvoorbeeld Londen en Parijs, dan aan de tegenwoordige atlassen.

De originele kaart werd bijgewerkt tot in de vierde eeuw. Het eerste deel van de kaart begint bij de Noordzee en geeft aan wat de toenmalige reiziger over Nederland moest weten. De Rijn (fluvius Renus) en de Maas (fluvius Patabus) doorsneden het gebied dat Patavia (Batavia) heette. Aan de kust ligt Lugduno dat wordt aangegeven met twee torentjes. En dat is opmerkelijk, zegt Parlevliet, omdat dat symbool op de rest van de kaart altijd staat bij grotere steden. ‘Dat zou betekenen dat Katwijk meer was dan alleen De Brittenburg’, vermoedt hij, ‘dat Katwijk ten tijde van de Romeinen een stad was.’
Die twee torentjes staan namelijk ook bij steden als Nijmegen, Keulen en Napels. Dat waren ten tijde van de Romeinse overheersing grote belangrijke steden. Een andere aanwijzing voor het belang van Lugduno is dat het in diverse verslagen uit die Romeinse tijd wordt vermeld. Parlevliet: ‘Er moet niet worden uitgesloten dat Lugduno een veel grotere stad was dan wij nu allemaal denken.’
Pas veel later is trouwens het vissersdorp Katwijk ontstaan. Als er iets van die Romeinse stad is overgebleven, dan ligt dat begraven onder de duinen en in zee.
Niet alleen Lugduno, ook Praetorium Agrippinae - tegenwoordig Valkenburg - wordt op de kaart genoemd.

Limesjaar
De Peutingerkaart is een aanwinst voor het museum en komt op een bijzonder moment. Dit jaar staat namelijk door de provincie Zuid-Holland uitgeroepen tot het ‘Jaar van de Limes’. De Limes is de noordgrens van het Romeinse rijk en in feite het grootste archeologische monument van Nederland. Die Limes is ook terug te vinden op de Peutingerkaart. Het toenmalige Lugduno, tegenwoordig Katwijk, is het uiterste noordwesten van die Limes op het vaste land van het tegenwoordige Europa.

Katwijk is een van de deelnemers aan dat Limesjaar. Er komt een grote expositie in de hoofdbibliotheek en er worden nog meer activiteiten georganiseerd. De gemeente heeft daarvoor een subsidieaanvraag ingediend bij de provincie. De Peutingerkaart kan in dit Limesjaar een van de publiektrekkers worden voor een bezoek aan Katwijk, maar ook in de toekomst. De bijzondere kaart wordt opgesteld in een speciale vitrine.

(Uit: De Katwijksche Post, donderdag 2 april 2009)

Peutingerkaart (detail)